Czujniki referencyjne i termopary wzorcowe
Czujniki referencyjne i termopary wzorcowe Additel służą do precyzyjnych pomiarów temperatury oraz wzorcowania czujników rezystancyjnych RTD, termopar, termometrów i przetworników temperatury. W ofercie ACSE znajdują się przemysłowe platynowe czujniki referencyjne IPRT, precyzyjne termometry rezystancyjne PRT i SPRT oraz termopary wzorcowe typu S, przeznaczone do pomiarów porównawczych i laboratoryjnych.
Urządzenia znajdują zastosowanie w laboratoriach metrologicznych, podczas wzorcowania czujników Pt100, Pt500 i Pt1000, kontroli termopar, badania jednorodności temperatury pieców i wanien kalibracyjnych oraz walidacji komór klimatycznych. Poszczególne modele różnią się zakresem temperatury, stabilnością, konstrukcją, rezystancją nominalną i właściwościami metrologicznymi.
Czujniki referencyjne temperatury Additel – PRT, SPRT i termopary wzorcowe
Czujniki referencyjne temperatury są wykorzystywane jako przyrządy odniesienia podczas pomiarów porównawczych, wzorcowania termometrów, czujników RTD i termopar oraz oceny właściwości źródeł temperatury. W ofercie ACSE znajdują się platynowe czujniki referencyjne Additel – przemysłowe IPRT, precyzyjne PRT i wzorcowe SPRT – a także referencyjne termopary typu S do wysokich temperatur.
Dobór sondy zależy nie tylko od zakresu temperatury, ale również od wymagań dotyczących dokładności i niepewności pomiaru, stabilności długoterminowej, geometrii stanowiska, zgodności z miernikiem referencyjnym oraz dokumentacji wzorcowania.
Rodzaje czujników referencyjnych – IPRT, PRT, SPRT i termopary
- IPRT (Industrial Platinum Resistance Thermometer) – przemysłowy platynowy termometr rezystancyjny, zaprojektowany z myślą o dokładnych pomiarach oraz zwiększonej odporności na warunki eksploatacji.
- PRT (Platinum Resistance Thermometer) – platynowy termometr rezystancyjny wykorzystywany m.in. jako czujnik referencyjny w pomiarach i wzorcowaniu temperatury.
- SPRT (Standard Platinum Resistance Thermometer) – wzorcowy platynowy termometr rezystancyjny przeznaczony do wymagających zastosowań metrologicznych, w których istotne są stabilność i mała niepewność pomiaru.
- Termopara wzorcowa – referencyjny czujnik termoelektryczny; w przypadku typu S sygnałem jest siła termoelektryczna powstająca w obwodzie PtRh10–Pt, a nie zmiana rezystancji platyny.
AM1612A – platynowy czujnik referencyjny PRT do pełnego zanurzenia
AM1612A (seria AM1612) to niewielki czujnik platynowy PRT przeznaczony między innymi do walidacji i wzorcowania komór klimatycznych, chłodniczych, zamrażarek i innych urządzeń wymagających stabilnego pomiaru temperatury. Wersja AM1612A ma konstrukcję pozwalającą – zgodnie z wymaganiami producenta – na zanurzenie sondy wraz z odpowiednio zabezpieczonym przejściem i przewodem w dopuszczonych mediach.
- Zakres temperatury: −200 do +160°C.
- Rezystancja nominalna: 100 Ω przy 0°C; współczynnik α = 0,00385 Ω/Ω/°C.
- Dokładność wg szczegółowej specyfikacji: ±0,05°C przy 0°C (także przy −40°C i +160°C, zgodnie z tabelą producenta).
- Stabilność krótkoterminowa: <0,02°C.
- Akredytowane wzorcowanie ISO/IEC 17025 dostarczane standardowo, zgodnie z deklaracją producenta dla AM1612A.
Uwaga dotycząca oznaczenia: w katalogach i na starszych kartach występuje także symbol AM1612. Przed zamówieniem należy potwierdzić, czy oferowane wykonanie odpowiada aktualnemu modelowi AM1612A i jego specyfikacji. Parametrów tych wersji nie należy automatycznie utożsamiać.
AM1640 i AM1660 – precyzyjne przemysłowe czujniki referencyjne IPRT
AM1640 i AM1660 to platynowe czujniki IPRT do dokładnych pomiarów porównawczych w laboratoriach, piecach kalibracyjnych i wannach termostatycznych. Ich konstrukcja zapewnia większą odporność użytkową niż typowe delikatne termometry wzorcowe SPRT.
- AM1640: zakres od −200 do +420°C.
- AM1660: zakres od −200 do +670°C.
- Dokładność katalogowa serii wg przewodnika doboru Additel: <0,035°C przy 0°C.
- Stabilność krótkoterminowa serii: <0,01°C.
- Typowe zastosowania: wzorcowanie termometrów przemysłowych, pomiary porównawcze, kontrola temperatury na stanowiskach laboratoryjnych.
Wartości dokładności należy zawsze odnosić do warunków podanych w dokumentacji konkretnego wykonania. Dokładność katalogowa sondy nie jest równoznaczna z niepewnością kompletnego stanowiska.
AM1710 – precyzyjny czujnik referencyjny PRT do 160°C
AM1710 jest referencyjnym czujnikiem PRT przeznaczonym do dokładnych pomiarów temperatury od −40 do +160°C. Stosuje się go w wannach kalibracyjnych, laboratoriach metrologicznych oraz podczas wzorcowania termometrów i czujników RTD.
W materiałach skróconych Additel podaje dokładność katalogową <0,012°C przy 0,01°C. W szczegółowej tabeli „Calibrated Accuracy (k=2)” wskazano natomiast ±0,015°C przy 0,01°C, z innymi wartościami dla skrajnych punktów zakresu. Są to różnie zdefiniowane deklaracje i nie należy przedstawiać ich jako tej samej wielkości.
Seria AM1710 wykorzystuje nominalny współczynnik temperaturowy α = 0,003925 Ω/Ω/°C. Nie jest to standardowa charakterystyka przemysłowego Pt100 zgodnego z IEC 60751 (α ≈ 0,00385 Ω/Ω/°C). W precyzyjnych pomiarach należy stosować indywidualne dane wzorcowania sondy.
AM1730 – czujnik referencyjny PRT do 420°C
AM1730 jest platynowym termometrem referencyjnym do pomiarów i wzorcowania w zakresie −200 do +420°C. Sprawdza się przy pomiarach porównawczych w wannach i piecach kalibracyjnych oraz podczas kontroli dokładności przemysłowych czujników temperatury.
Dla tego modelu szczegółowa specyfikacja Additel podaje „Calibrated Accuracy (k=2)” wynoszącą ±0,015°C przy 0,01°C, a przy +420°C ±0,035°C. Wybierając wykonanie, należy sprawdzić dostępną długość i geometrię sondy, dopuszczalne temperatury jej poszczególnych części oraz współpracę z miernikiem.
AM1751 – czujnik referencyjny PRT do 670°C
AM1751 jest precyzyjnym termometrem PRT do wzorcowania i pomiarów temperatury w zakresie −200 do +670°C. Przeznaczony jest do laboratoryjnych pomiarów referencyjnych, w szczególności do pracy z piecami i wannami kalibracyjnymi.
- Dokładność katalogowa w skróconym przewodniku doboru: <0,012°C przy 0,01°C.
- „Calibrated Accuracy (k=2)” w szczegółowej dokumentacji: ±0,015°C przy 0,01°C, ±0,035°C przy +420°C i ±0,05°C przy +661°C.
- Stabilność krótkoterminowa: <0,007°C.
Wartości odnoszą się do określonych warunków specyfikacji producenta. Wynik rzeczywistego pomiaru należy oceniać na podstawie charakterystyki konkretnej sondy i budżetu niepewności stanowiska.
AM1760 i AM1762 – wzorcowe platynowe termometry rezystancyjne SPRT
AM1760 i AM1762 to referencyjne termometry SPRT przeznaczone do wymagających zastosowań metrologicznych i pomiarów temperatury w zakresie −200 do +670°C. Podstawową różnicą pomiędzy wykonaniami jest rezystancja nominalna w punkcie potrójnym wody:
- AM1760 – nominalnie 100 Ω.
- AM1762 – nominalnie 25 Ω.
- „Calibrated Accuracy (k=2)” przy 0,01°C: ±0,006°C.
- Stabilność krótkoterminowa: <0,002°C.
- Dryft deklarowany po 100 godzinach przy +661°C, oceniany w punkcie potrójnym wody: <0,004°C.
Dobór wersji 25 Ω lub 100 Ω zależy od parametrów miernika referencyjnego, prądu pomiarowego i docelowej niepewności. Wymagane jest wykorzystanie właściwych danych wzorcowania, zwłaszcza przy realizacji pomiarów według charakterystyk ITS-90.
AM1210 – referencyjna termopara wzorcowa typu S do 1300°C
AM1210 to termopara wzorcowa typu S (PtRh10–Pt), a nie termometr rezystancyjny SPRT. Wykorzystuje napięcie termoelektryczne powstające przy różnicy temperatur między spoiną pomiarową a złączem odniesienia. Jest przeznaczona do wzorcowania termopar i innych pomiarów referencyjnych w wysokich temperaturach.
- Zakres temperatury: 0 do +1300°C.
- Stabilność krótkoterminowa: <0,2°C przy 1084,62°C.
- Osłona ceramiczna z tlenku glinu, średnica ok. 6 mm, wykonania o długości 300 lub 500 mm.
- Standardowy fabryczny raport z badania; możliwość zamówienia akredytowanego świadectwa wzorcowania – do potwierdzenia dla wybranego wykonania.
Termopara AM1210 może być używana m.in. z odpowiednim piecem do wzorcowania termopar ADT850, po zweryfikowaniu geometrii stanowiska, głębokości zanurzenia i zakresu temperatury. Istotne są jednorodność temperatury, czystość osłony oraz prawidłowe wyznaczanie temperatury złącza odniesienia.
Porównanie czujników referencyjnych i termopar wzorcowych Additel
Poniższa tabela ułatwia wstępny dobór czujnika według zasady działania, zakresu temperatury i rodzaju stanowiska pomiarowego. Podane przedziały są zakresami pracy czujników, a nie deklaracją jednakowej dokładności w całym zakresie.
| Model | Typ | Zakres temperatury | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|
| AM1612A | PRT, pełne zanurzenie | −200 do +160°C | Komory klimatyczne i chłodnicze, walidacja, mapowanie temperatury |
| AM1640 / AM1660 | IPRT | −200 do +420 / +670°C | Przemysłowe i laboratoryjne pomiary porównawcze |
| AM1710 | PRT | −40 do +160°C | Precyzyjne wzorcowanie w niższych temperaturach |
| AM1730 | PRT | −200 do +420°C | Wanny i piece kalibracyjne |
| AM1751 | PRT | −200 do +670°C | Laboratoryjne pomiary referencyjne w szerokim zakresie |
| AM1760 / AM1762 | SPRT, 100 Ω / 25 Ω | −200 do +670°C | Wymagające pomiary o małej niepewności |
| AM1210 | Termopara S | 0 do +1300°C | Wzorcowanie termopar wysokotemperaturowych |
Jak dobrać czujnik referencyjny temperatury?
Zakres temperatury i rodzaj sondy
Do niskich i umiarkowanych temperatur często stosuje się PRT oraz odporne przemysłowe IPRT. Do wymagających pomiarów porównawczych i precyzyjnej metrologii odpowiednie mogą być SPRT. W wysokich temperaturach, wykraczających poza dopuszczalny zakres czujników rezystancyjnych, stosuje się właściwe termopary wzorcowe – na przykład typu S.
Rezystancja nominalna i charakterystyka
Przemysłowe czujniki platynowe zgodne z IEC 60751 mają typowy współczynnik α ≈ 0,00385 Ω/Ω/°C. Referencyjne czujniki serii AM17 wykorzystują charakterystykę o współczynniku α ≈ 0,003925 Ω/Ω/°C, dlatego nie należy bez sprawdzenia stosować do nich nominalnej charakterystyki przemysłowego Pt100. Dla małych niepewności należy korzystać z indywidualnych współczynników określonych podczas wzorcowania.
Ważne jest również dopasowanie miernika do rezystancji nominalnej sondy (np. 25 Ω lub 100 Ω) i odpowiedniego zakresu prądu pomiarowego.
Dokładność katalogowa, dokładność po wzorcowaniu i niepewność
W dokumentacji Additel spotyka się skrótowe wartości „Accuracy” oraz szczegółowe tabele „Calibrated Accuracy (k=2)”. Nie są one automatycznie równoważne; należy odczytywać je wraz z warunkami, temperaturą odniesienia i przypisami do specyfikacji. W szczególności dla modeli AM1710, AM1730 i AM1751 dokładność po wzorcowaniu przy 0,01°C wynosi ±0,015°C (k=2), podczas gdy skrócony katalog podaje inną wartość dokładności katalogowej.
Niepewność pomiaru całego toru wymaga oddzielnej oceny. Należy uwzględnić m.in. świadectwo wzorcowania sondy, dokładność miernika, prąd pomiarowy, dryft, samonagrzewanie, stabilność i jednorodność źródła temperatury, głębokość zanurzenia oraz powtarzalność.
Średnica osłony, długość i głębokość zanurzenia
Wymiary sondy muszą być dopasowane do średnicy otworu we wkładce pieca lub geometrii wanny. Niewystarczająca głębokość zanurzenia może zwiększyć błąd na skutek przewodzenia ciepła wzdłuż osłony. Dla termopar wysokotemperaturowych należy dodatkowo uwzględnić materiał osłony i dopuszczalny sposób mocowania.
Samonagrzewanie PRT i SPRT
Pomiar rezystancji wymaga przepływu prądu. Wydzielona moc elektryczna może podwyższać temperaturę elementu pomiarowego, szczególnie w ośrodkach o słabym odprowadzaniu ciepła. Przy pomiarach o małej niepewności dobiera się prąd pomiarowy zgodnie z charakterystyką czujnika i uwzględnia samonagrzewanie w budżecie niepewności.
Wzorcowanie i spójność pomiarowa
Przyrząd odniesienia powinien mieć aktualną, adekwatną do zastosowania dokumentację wzorcowania. Świadectwo powinno określać m.in. wyniki, niepewności i warunki pomiaru. W wymagających zastosowaniach warto ustalić punkty wzorcowania, zakres akredytacji laboratorium i sposób wprowadzania współczynników korekcyjnych do miernika referencyjnego.
PRT i SPRT a przemysłowy Pt100 – najważniejsze różnice
Standardowy przemysłowy czujnik Pt100 według PN-EN IEC 60751 ma określoną charakterystykę nominalną i klasę tolerancji. Jest wykorzystywany przede wszystkim do kontroli procesów przemysłowych. Czujniki referencyjne PRT i SPRT dobiera się z myślą o stabilności charakterystyki i małej niepewności pomiaru, często z wykorzystaniem indywidualnych współczynników wzorcowania.
SPRT mogą być stosowane do pomiarów powiązanych z Międzynarodową Skalą Temperatur ITS-90, jednak samo oznaczenie SPRT nie gwarantuje określonej niepewności bez odpowiedniej procedury i wzorcowania kompletnego układu.
Kompletne stanowisko do wzorcowania czujników temperatury
Stanowisko do wzorcowania porównawczego może obejmować:
- odpowiedni czujnik referencyjny PRT, SPRT lub termoparę wzorcową;
- dwukanałowy miernik referencyjny ADT282 albo wielokanałowy miernik ADT286;
- piec kalibracyjny z suchym blokiem lub wannę kalibracyjną;
- odpowiednie wkłady, przewody, uchwyty, wyposażenie do rejestracji i dokumentowania pomiarów.
Podczas wzorcowania porównawczego określa się różnicę między wskazaniem badanego czujnika lub termometru a wartością odniesienia wyznaczoną z odpowiednio scharakteryzowanego toru referencyjnego.
Przykład – wyznaczanie błędu i poprawki wskazania
Jeżeli temperatura odniesienia wynosi 100,00°C, a badany termometr wskazuje 100,12°C, błąd wskazania obliczamy jako:
ΔT = 100,12°C − 100,00°C = +0,12°C
Badany termometr zawyża temperaturę o 0,12°C. Poprawka do jego wskazania w tym punkcie wynosi:
C = −0,12°C
To przykład wyznaczania błędu wskazania. Ocena wyniku wzorcowania wymaga dodatkowo określenia niepewności pomiaru, z uwzględnieniem stabilności i jednorodności temperatury, parametrów toru referencyjnego oraz pozostałych istotnych czynników.
Zastosowanie czujników referencyjnych i termopar wzorcowych
- Laboratoria wzorcujące: wzorcowanie termometrów, czujników RTD i termopar.
- Piece i wanny kalibracyjne: pomiary porównawcze i kontrola temperatury odniesienia.
- Komory klimatyczne i chłodnicze: walidacja, mapowanie rozkładu temperatury oraz badanie jednorodności.
- Przemysł farmaceutyczny i spożywczy: kwalifikacja urządzeń i kontrola parametrów procesowych.
- Energetyka, hutnictwo i obróbka cieplna: wzorcowanie czujników do wysokich temperatur.
- Badania metrologiczne: analiza stabilności, histerezy i dryftu charakterystyki czujników.
Najczęściej zadawane pytania o czujniki referencyjne
Czym różni się PRT od SPRT?
PRT jest platynowym termometrem rezystancyjnym, a SPRT – wzorcowym termometrem rezystancyjnym o właściwościach umożliwiających wymagające zastosowania metrologiczne. O przydatności decydują konkretne parametry, stabilność i wyniki wzorcowania.
Czy każdy czujnik Pt100 może być używany jako wzorzec odniesienia?
Może być stosowany jako przyrząd odniesienia, jeśli jego parametry i status wzorcowania są wystarczające dla danej procedury. W pomiarach o małej niepewności stosuje się specjalnie dobrane i wzorcowane PRT lub SPRT.
Czym różni się AM1760 od AM1762?
Główną różnicą jest rezystancja nominalna: AM1760 ma 100 Ω, a AM1762 25 Ω. Należy sprawdzić kompatybilność z miernikiem i odpowiedni prąd pomiarowy.
Czy AM1210 jest czujnikiem SPRT?
Nie. AM1210 jest termoparą wzorcową typu S (PtRh10–Pt), a SPRT jest platynowym czujnikiem rezystancyjnym. W termoparze mierzy się napięcie termoelektryczne, w SPRT – rezystancję.
Dlaczego w dokumentacji AM1710 i AM1751 występują różne wartości dokładności?
Krótkie zestawienia producenta i szczegółowe tabele „Calibrated Accuracy (k=2)” opisują parametry w różnie zdefiniowanych warunkach. Do projektowania stanowiska należy przyjąć właściwe dane dla wybranego modelu, temperatury i zakresu wzorcowania, a nie pojedynczą wartość z nagłówka katalogu.
Czy dokładność sondy oznacza niepewność całego pomiaru?
Nie. Należy uwzględnić również miernik, wzorcowanie sondy, stabilność i jednorodność źródła temperatury, głębokość zanurzenia, samonagrzewanie i metodę pomiarową.
Czy SPRT może współpracować z ADT282 lub ADT286?
Tak, pod warunkiem zgodności rezystancji nominalnej, prądu pomiarowego i obsługiwanej charakterystyki. Przy pomiarach referencyjnych należy stosować odpowiednie współczynniki wzorcowania sondy.
Czy sam czujnik referencyjny wystarcza do wzorcowania temperatury?
Nie. Wzorcowanie porównawcze wymaga także miernika referencyjnego, kontrolowanego źródła temperatury i właściwej procedury wyznaczenia wyniku wraz z niepewnością.
Jak często należy wzorcować czujnik referencyjny?
Okres pomiędzy wzorcowaniami należy ustalić na podstawie wymagań metrologicznych, historii stabilności, warunków i intensywności użytkowania. Po znaczącym szoku termicznym lub mechanicznym może być konieczne dodatkowe sprawdzenie sondy.
Dobór czujników referencyjnych i termopar wzorcowych – ACSE
ACSE oferuje czujniki referencyjne Additel, termopary wzorcowe typu S, precyzyjne mierniki oraz piece i wanny kalibracyjne do budowy kompletnych stanowisk wzorcowania.
Pomagamy dobrać rodzaj sondy, zakres temperatury, długość i średnicę osłony, rezystancję nominalną, wymagania metrologiczne oraz zakres dokumentacji wzorcowania. W zapytaniu warto podać zakres i punkty wzorcowania, oczekiwaną niepewność, typ miernika, rodzaj źródła temperatury i preferowane wykonanie sondy.
Zobacz również mierniki referencyjne i kalibratory temperatury oraz pełną ofertę aparatury kalibracyjnej ACSE.